ଭାରତରେ ଆଇନ କିପରି ତିଆରି ହୁଏ, ବିଲ୍କୁ ୩ ଥର କାହିଁକି ପଢ଼ାଯାଏ, ଶେଷ ଦସ୍ତଖତ କିଏ କରନ୍ତି, ଜାଣନ୍ତୁ ପୂରା ପ୍ରକ୍ରିୟା
ଗୋଟିଏ ବିଲ୍ ଆଇନର ରୂପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ତିନି ପଠନ, ଆଲୋଚନା, ଯାଞ୍ଚ ଓ ସଂସଦର ଦୁଇ ସଦନ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ; ଶେଷରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମଞ୍ଜୁରୀ ପରେ ହିଁ ଏହା ଆଇନ ହୁଏ।
ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: କୌଣସି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଟିଭି ଖୋଲିଲେ ହୁଏତ ଆପଣ ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଥିବେ ସଂସଦରେ କୌଣସି ବିଲ୍ର ନାଁ ଘୋଷଣା ହେଲା, ସାଂସଦମାନେ ହାତ ଉଠାଇଲେ, ବାଚସ୍ପତି କହିଲେ ‘ପାରିତ’ ଏବଂ କିଛି ସେକେଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଚାଲିଗଲା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଖବରକୁ। ଦେଖିବାକୁ ଲାଗେ ଯେପରି ମାତ୍ର କିଛି ସେକେଣ୍ଡରେ ଏକ ଆଇନ ତିଆରି ହୋଇଗଲା।
କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ। ସଂସଦରେ ବିଲ୍ ପାରିତ ହେବାର ସେହି କିଛି ସେକେଣ୍ଡ ପଛରେ ରହିଥାଏ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ବିଲ୍କୁ ଆଲୋଚନା, ଯାଞ୍ଚ ଓ ସଂଶୋଧନର ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ଗୋଟିଏ ବିଲ୍କୁ ସଂସଦରେ ୩ ଥର କାହିଁକି ପଢ଼ାଯାଏ?
ବିଲ୍କୁ ସଂସଦରେ ଆଣିବାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ: ବିଲ୍ର ପ୍ରଥମ ପଠନ ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏହାକୁ ସଂସଦରେ ଆଗତ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ନିଆଯାଏ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଲ୍ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ହୁଏନାହିଁ।
ବିଲ୍ଟି ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପରେ ଏହାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଚାହିଁଲେ ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ପଢ଼ିପାରିବେ।
ବିଲ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାରା ଉପରେ ଆଲୋଚନା: ଏହା ପରେ ଆସେ ବିଲ୍ର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଠନ ସମୟରେ ବିଲ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାରା, ଶବ୍ଦ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ହୋଇପାରେ।
ସାଂସଦମାନେ ବିଲ୍ର କୌଣସି ଧାରା, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିପାରନ୍ତି। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଲ୍କୁ ସଂସଦୀୟ କମିଟିକୁ ମଧ୍ୟ ପଠାଯାଇପାରେ।
କମିଟିରେ ସାଂସଦମାନେ ବିଲ୍କୁ ଅଧିକ ଗଭୀରତାର ସହ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି। ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମତାମତ ମଧ୍ୟ ନିଆଯାଇପାରେ।
ଶେଷ ରୂପ ଉପରେ ଭୋଟ୍: ବିଲ୍ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସଂଶୋଧନ ପରେ ଆସେ ତୃତୀୟ ପଠନ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଲ୍ର ଶେଷ ରୂପ ଉପରେ ସଦନରେ ଭୋଟ୍ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ବିଲ୍ର ଯାତ୍ରା ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।
ଦୁଇ ସଦନ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ ବିଲ୍: ଭାରତୀୟ ସଂସଦରେ ଦୁଇଟି ସଦନ ରହିଛି, ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା। ଧନ ବିଧେୟକକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ବିଲ୍କୁ ଉଭୟ ସଦନରେ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଉଭୟ ସଦନରେ ବିଲ୍ ପାରିତ ହେବା ପରେ ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମଞ୍ଜୁରୀ ପାଇଁ ପଠାଯାଏ। ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମଞ୍ଜୁରୀ ପରେ ହିଁ ବିଲ୍ଟି ଆଇନ ବା ଅଧିନିୟମର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
କାହିଁକି ଏତେ ଲମ୍ବା ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଗୋଟିଏ ଆଇନ ଦେଶର କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ତରବରିଆ ଭାବେ ପାରିତ କରିବା ବଦଳରେ ଆଲୋଚନା, ଯାଞ୍ଚ ଓ ସଂଶୋଧନର ସୁଯୋଗ ଦିଆଯାଇଛି।
ଯେପରି ଆମେ ଜୀବନର କୌଣସି ବଡ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ପଢ଼ୁ, ପୁଣି ଭାବୁ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମତ ନିଅ—ସେହିପରି ଏକ ବିଲ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।
ସବୁ ବିଲ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ: ଏଠାରେ ହିଁ ଆସେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ। ପିଆରଏସ୍ ଲେଜିସ୍ଲେଟିଭ୍ ରିସର୍ଚ୍ଚର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ୧୪ତମ ଓ ୧୫ତମ ଲୋକସଭାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରାୟ ୬୦% ଓ ୭୧% ବିଲ୍କୁ ଯାଞ୍ଚ ପାଇଁ କମିଟିକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୬ତମ ଲୋକସଭାରେ ଏହି ହାର ପ୍ରାୟ ୨୬%କୁ ଖସିଥିଲା।
୧୭ତମ ଲୋକସଭାର ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ବିଲ୍ ପାରିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ କମିଟି ଯାଞ୍ଚକୁ ଯାଇନଥିବା ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଏନୁହେଁ ଯେ ଶୀଘ୍ର ପାରିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଇନ ଖରାପ। ସେହିପରି ଦୀର୍ଘ ଆଲୋଚନା ପରେ ପାରିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଇନ ଭଲ ହେବ, ତାହା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଖ୍ୟ କଥା ହେଉଛି- ଆଇନ ତିଆରି କରିବା ସମୟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଯାଞ୍ଚ ଓ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି କି ନାହିଁ।
ବିଲ୍ ପାରିତ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ କାହାଣୀ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ: କୌଣସି ଆଇନ କେବଳ ସଂସଦରେ ପାରିତ ହୋଇଗଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଭାବ ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ସେହି ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ବିତାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
କୌଣସି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ, ଅଣଦେଖା ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରେ ଅଦାଲତ, ପୋଲିସ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତେଣୁ ଆଇନ ତିଆରି ସମୟରେ ଯେତେ ଅଧିକ ସତର୍କତା, ସେତେ ଭଲ।
ତେଣୁ ପରବର୍ତ୍ତୀଥର ଯେତେବେଳେ ଟିଭିରେ ମାତ୍ର ୧୦ ସେକେଣ୍ଡରେ କୌଣସି ବିଲ୍ ପାରିତ ହେଉଥିବା ଦେଖିବେ, ମନେ ରଖନ୍ତୁ- ସେହି ୧୦ ସେକେଣ୍ଡ ପଛରେ ରହିଛି ଏକ ଦୀର୍ଘ ସଂସଦୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ଏତିକି- ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସମୟ ଓ ଯାଞ୍ଚ ମିଳିଲା କି?