ମୋଗଲ ଅମଳରେ କେମିତି ପାଳନ ହେଉଥିଲା ଦଶହରା ଓ ଦୀପାବଳି, କିଏ କରିଥିଲେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ

ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଦେଶରେ ଏବେ ଦଶହରା ଓ ଦୀପାବଳିକୁ ନେଇ ଉତ୍ସାହର ମାହୋଲ। ଘରଠାରୁ ବଜାର ସବୁଠି ପର୍ବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଜୋରଦାର। ହେଲେ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି, ଭାରତରେ ମୋଗଲ ଶାସନ ସମୟରେ ଏହି ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ପାଳନ କରାଯାଉଥିଲା? ଐତିହାସିକ ରେକର୍ଡରେ ମୋଗଲ ଦରବାରରେ ଦୀପାବଳି ଓ ଦଶହରା ପାଳନର ଅନେକ ରୋଚକ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

ଦୀପାବଳିକୁ ସେତେବେଳେ ‘ଜଶ୍ନ-ଏ-ଚିରାଗାଁ’, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଲୋକର ପର୍ବ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଉଥିଲା। କୁହାଯାଏ, ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ରାଟ ଆକବର ଏହି ପର୍ବକୁ ରାଜଦରବାରରେ ଏକ ଭବ୍ୟ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ମୋଗଲ ଶାସକ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲେ।

୪୦ ଗଜ ଉଚ୍ଚ ଖୁଣ୍ଟରେ ଜଳୁଥିଲା ବିଶାଳ ଦୀପ: ମୋଗଲ ଦରବାରର ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗ ଥିଲା ବିଶାଳ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ। ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ମହଲ ପରିସରରେ ପ୍ରାୟ ୪୦ ଗଜ ଉଚ୍ଚ ଏକ ଖୁଣ୍ଟ ଉପରେ ବଡ଼ ଦୀପ ରଖାଯାଉଥିଲା।

ଏହି ଦୀପକୁ ଜଳାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ବିନୌଲା ତେଲ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା କୁହାଯାଏ। ରାତିରେ ଏହି ବିଶାଳ ଦୀପର ଆଲୋକ ରାଜମହଲ ପରିସରକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଉଥିଲା।

ଶାହଜାହାନଙ୍କ ସମୟରେ ହେଉଥିଲା ଆତସବାଜି: ପରେ ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବରେ ଆତସବାଜି ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆକର୍ଷଣ ପାଲଟିଥିଲା। ଶାହଜାହାନଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ଯମୁନା ନଦୀ କୂଳ ଓ ଜାମା ମସଜିଦ ଆଖପାଖରେ ଆତସବାଜି ପ୍ରଦର୍ଶନ ହେଉଥିବା ଐତିହାସିକ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହିପରି ରାଜକୀୟ ମନୋରଞ୍ଜନ ସହ ଆଲୋକର ଏହି ପର୍ବକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଉଥିଲା।

ରାଜଦରବାରରେ ହେଉଥିଲା ରାମାୟଣ ପାଠ: ଦୀପାବଳି ସମୟରେ କେବଳ ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଆତସବାଜି ନୁହେଁ, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ହେଉଥିବା କୁହାଯାଏ।

ଆକବରଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ରାଜଦରବାରରେ ବିଶେଷ ରାମାୟଣ ପାଠ ଆୟୋଜନ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହା ପରେ ଭଗବାନ ରାମଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରିବା ଘଟଣାକୁ ନେଇ ନାଟ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ହେଉଥିବା ମଧ୍ୟ ରେକର୍ଡରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଏପରି ପରମ୍ପରା ଶେଷ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ବାହାଦୁର ଶାହ ଜଫରଙ୍କ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଚାଲିଥିବା କୁହାଯାଏ।

ଭୋଜିରେ ଥିଲା ଏହିସବୁ ଜିନିଷ: ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠାର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା। ରାଜମହଲର ରୋଷେଇ ଘରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘେୱର, ପେଠା, କ୍ଷୀର, ପେଡ଼ା, ଜଲେବି, ଫିର୍ନି ଓ ଶାହୀ ଟୁକଡ଼ା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

ଐତିହାସିକ ରେକର୍ଡ ଅନୁସାରେ, ଆକବର ପର୍ବ ସମୟରେ ମିଠା ବଣ୍ଟନର ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।

ଦୀପାବଳିରେ ହେଉଥିଲା ‘ତୁଲାଦାନ’: ମୋଗଲ ଦରବାରର ଆଉ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପରମ୍ପରା ଥିଲା ‘ତୁଲାଦାନ’। ଏଥିରେ ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ସୁନା ଓ ରୁପା ଭଳି ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷରେ ତଉଲାଯାଉଥିଲା। ପରେ ସେହି ସମ୍ପତ୍ତି ଗରିବ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟି ଦିଆଯାଉଥିବା କୁହାଯାଏ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋଗଲ ସମୟରେ, ବିଶେଷକରି ବାହାଦୁର ଶାହ ଜଫରଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ, ଲାଲକିଲ୍ଲା ଭିତରେ ଭବ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା ଆୟୋଜନ ହେଉଥିବା ନେଇ ମଧ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

ଦଶହରାରେ ସଜୁଥିଲେ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା: ଦଶହରା ମଧ୍ୟ ମୋଗଲ ଦରବାରରେ ଏକ ଭବ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପାଳନ ହେଉଥିବା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସରରେ ରାଜକୀୟ ସେନାର ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ସହ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀଙ୍କୁ ସଜାଯାଉଥିଲା।

ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ମେହେନ୍ଦି ଡିଜାଇନ୍, ଘଣ୍ଟି ଓ ଜରି କପଡ଼ରେ ସଜାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଦଶହରା ଶୋଭାଯାତ୍ରାକୁ ଏକ ଭବ୍ୟ ରାଜକୀୟ ରୂପ ଦେଉଥିଲା।

୨୦ ଦିନ ଧରି ହେଉଥିଲା ରାମଲୀଳା: ଦଶହରା ଉତ୍ସବର ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା ରାମଲୀଳା। ରେକର୍ଡ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାୟ ୨୦ ଦିନ ଧରି ରାମାୟଣ ଓ ରାମଚରିତମାନସ ଆଧାରିତ ବିଭିନ୍ନ ନାଟ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା।

କେଉଁ ମୋଗଲ ଶାସକ କ’ଣ କରିଥିଲେ: ମୋଗଲ ଦରବାରରେ ଦୀପାବଳିକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ଦେବାରେ ଆକବରଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ରାଜପୁତ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ କାରଣ ବୋଲି କିଛି ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ କୁହାଯାଇଛି।

ପରେ ଜାହାଙ୍ଗୀର ଓ ଶାହଜାହାନ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲେ। ଶାହଜାହାନଙ୍କ ସମୟରେ ଆତସବାଜି ଅଧିକ ଭବ୍ୟ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଏ। ମହମ୍ମଦ ଶାହ ରଙ୍ଗୀଲାଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ଚାନ୍ଦନୀ ଚୌକ୍ ଅଞ୍ଚଳର ଦୀପାବଳି ଉତ୍ସବ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ‘ରଙ୍ଗୀଲାଙ୍କ ଦୀପାବଳି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା।

ତେବେ ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବପର୍ବାଣୀକୁ ମିଳୁଥିବା ରାଜକୀୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହନରେ ହ୍ରାସ ଘଟିଥିବା ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଅର୍ଥାତ୍, ମୋଗଲ ଅମଳରେ ଦଶହରା ଓ ଦୀପାବଳି କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ ନଥିଲା; ଅନେକ ସମୟରେ ଏହା ରାଜଦରବାରର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ରାଜକୀୟ ଉତ୍ସବର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।