୧୯୦୬ରୁ ଆଜିର ତ୍ରିରଙ୍ଗା: କେତେ ଥର ବଦଳିଛି ଭାରତର ଜାତୀୟ ପତାକା? ଜାଣନ୍ତୁ ଏହାର ଐତିହାସିକ ଯାତ୍ରା

ଓଡିଶା ଭାସ୍କର ଡେସ୍କ: ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ବି ଭାରତର ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପତାକାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମନରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଗର୍ବର ଅନୁଭବ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି, ଆଜିର ଏହି ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ଜାତୀୟ ପତାକା ଅନେକ ଥର ବଦଳିସାରିଛି? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଭାରତୀୟ ପତାକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଇତିହାସ ବିଷୟରେ।

୧୯୦୬ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ଉଡ଼ାଯାଇଥିଲା ଭାରତୀୟ ପତାକା: ଭାରତର ଜାତୀୟ ପତାକାର ଯାତ୍ରା ୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୦୬ରେ କଲିକତାର ପାରସୀ ବାଗାନ ସ୍କୋୟାରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ସବୁଜ, ହଳଦିଆ ଏବଂ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତିନୋଟି ପଟି ବିଶିଷ୍ଟ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପତାକା ଉପରେ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’, ୮ଟି ପଦ୍ମଫୁଲ ଏବଂ ତଳ ଭାଗରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ରହିଥିଲା। ଏହାକୁ ସଚୀନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ବୋଷ ଏବଂ ସୁକୁମାର ମିତ୍ର ଡିଜାଇନ୍ କରିଥିଲେ।

୧୯୦୭ରେ ବିଦେଶ ମାଟିରେ ପତାକା ଉଡ଼ାଇଲେ ମ୍ୟାଡାମ୍ କାମା: ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ମ୍ୟାଡାମ୍ ଭିକାଜୀ କାମା ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସ୍ୱରକୁ ବିଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇ ଏକ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ। ଏହା ୧୯୦୬ର ପତାକା ସହିତ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ଥିଲା, କେବଳ ରଙ୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା। ମ୍ୟାଡାମ୍ କାମାଙ୍କ ସହ ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାଭରକର ଏବଂ ଶ୍ୟାମଜୀ କୃଷ୍ଣ ବର୍ମାଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଡିଜାଇନ୍ ସହ ଜଡ଼ିତ, ଯେତେବେଳେ କି ହେମଚନ୍ଦ୍ର କାନୁନ୍‌ଗୋ ଏହି ପତାକାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

୧୯୧୭ରେ ଆସିଲା ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଆନ୍ଦୋଳନର ପତାକା: ୧୯୧୭ରେ ଆନି ବେସାନ୍ତ ଏବଂ ବାଲ୍ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପରିଚାଳିତ ‘ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ’ ସମୟରେ ଏକ ନୂତନ ପତାକା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା। ଏଥିରେ ଲାଲ୍ ଏବଂ ସବୁଜ ପଟି, ଆଠଟି ତାରା, ଚାନ୍ଦ-ତାରା ଏବଂ ଉପର କୋଣରେ ୟୁନିଅନ୍ ଜ୍ୟାକ୍ (Union Jack) ସାମିଲ ଥିଲା। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତକୁ ସ୍ୱଶାସନ ପ୍ରଦାନ କରିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନରୁ ଅଲଗା ହେବା ନୁହେଁ।

୧୯୨୧ରେ ପିଙ୍ଗଳୀ ଭେଙ୍କୟା ଦେଲେ ନୂଆ ଡିଜାଇନ୍: ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ବିଜୟୱାଡ଼ାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ପିଙ୍ଗଳୀ ଭେଙ୍କୟା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପତାକାର ଏକ ନୂତନ ଡିଜାଇନ୍ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ରଙ୍ଗ ସହିତ ମଝିରେ ଏକ ଅରଟ (ଚରଖା) ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା (ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲାଲ୍ ଓ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା)। ଏହି ଅରଟ ଭାରତର ଆର୍ଥିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ଓ ସ୍ୱଦେଶୀ ଭାବନାର ପ୍ରତୀକ ପାଲଟିଥିଲା ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଗଲା। ୧୯୨୩ରେ ନାଗପୁରରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ବେଳେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ହାତରେ ଏହି ପତାକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

୧୯୩୧ରେ ମିଳିଲା ଗେରୁଆ-ଧଳା-ସବୁଜ ରଙ୍ଗ: ୧୯୩୧ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ପତାକାର ଏକ ନୂତନ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦେଇଥିଲା। ଏଥିରେ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଗେରୁଆ, ମଝିରେ ଧଳା ଏବଂ ତଳେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ରଖାଯାଇଥିବା ବେଳେ ମଝିରେ ଅରଟ ଚିହ୍ନ ରହିଥିଲା। ଏଠାରେ ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗ ସାହସ ଓ ବଳିଦାନ, ଧଳା ରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ଏବଂ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ବିଶ୍ୱାସ, ସମୃଦ୍ଧି ତଥା ମାଟିର ଉର୍ବରତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।

୧୯୪୭ରେ ଅରଟ ସ୍ଥାନରେ ଆସିଲା ଅଶୋକ ଚକ୍ର: ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବାର କିଛି ସପ୍ତାହ ପୂର୍ବରୁ, ୨୨ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୭ରେ ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ଭାରତର ବର୍ତ୍ତମାନର ଜାତୀୟ ପତାକାକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଗେରୁଆ, ଧଳା ଏବଂ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ପଟିକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରଖାଯାଇଥିଲା, ମାତ୍ର ମଝିରେ ଥିବା ଅରଟ ସ୍ଥାନରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ‘ଅଶୋକ ଚକ୍ର’ ସାମିଲ କରାଗଲା। ଧଳା ପଟି ମଝିରେ ଥିବା ଏହି ନୀଳ ଅଶୋକ ଚକ୍ର ଧର୍ମଚକ୍ରରୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ୨୪ଟି ଅର (ସ୍ପୋକ୍ସ) ରହିଛି। ଏହା ନିରନ୍ତର ପ୍ରଗତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୁଏ।