ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି? କାହିଁକି କଳା ରଙ୍ଗର ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ!

ଓଡିଶା : ପୁରୀରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ, ଭଗବାନ ବଳଭଦ୍ର ଏବଂ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ମାଉସୀ ମା’ଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ଭିଡ଼ ଜମିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ନୀତିକାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଆସିଛି। ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମୁଖ କାହିଁକି କଳା?

ଧର୍ମୀୟ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକକଥାରେ ଏକ ଗଭୀର ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ରହିଛି। ଏହି କାହାଣୀ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବହୁତ କମ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଆସିଛି। ଏହା କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପୁଅର ନିଜ ମା’ ପ୍ରତି ଥିବା ଭଲପାଇବା, ଅନୁତାପ ଏବଂ ଏକ ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ଗାଥା।

ପୂରଣ ନହୋଇ ରହିଥିବା ଏକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି

ଜଗନ୍ନାଥ ହେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପ୍ରଭୁ ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୂପରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ। ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋକୁଳରେ ମା’ ଯଶୋଦାଙ୍କ ପାଖରେ ବଢ଼ିଥିଲେ କୃଷ୍ଣ। ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଶୈଶବ, ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଏବଂ ଅଫୁରନ୍ତ ସ୍ନେହ ଗୋକୁଳବାସୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଦେଇଥିଲା। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ, ସାଙ୍ଗମାନେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଯଶୋଦାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଥିଲେ ସବୁକିଛି। କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ବିଧାନ ଅଲଗା ଥିଲା। କଂସର ଅତ୍ୟାଚାର ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରା ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ମା’ଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କହିଥିଲେ, “ମା’, ଏହା କେବଳ ଏକ ସାନ ଯାତ୍ରା। ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସିବି।” ପୁଅକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରି ଯଶୋଦା ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ଆଉ କେବେ ଗୋକୁଳ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।

ଅପେକ୍ଷାର ସେହି ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଆଉ ଶେଷ ହେଲାନାହିଁ; ଦିନ ସପ୍ତାହ, ମାସ ବର୍ଷରେ ପରିଣତ ହେଲା। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଗୋକୁଳବାସୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆଶାରେ ମଥୁରା ଯିବା ରାସ୍ତାକୁ ଚାହିଁ ରହୁଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାଧା ବିରହରେ କାଳ କାଟୁଥିଲେ ଏବଂ ଯଶୋଦା ନୀରବରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଆଶା କ୍ଷୀଣ ହେବା ସହ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମନରେ ଅଭିମାନ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା, “ତୁମ ପୁଅ କେବେ ଫେରିବ?” କ୍ରମେ ସମବେଦନା କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଲୋକେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଚୋରି କରି ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ଯଶୋଦାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଉତ୍ତର ନଥିଲା। ଲୋକଙ୍କ କଥା ଏବଂ ଅପମାନର ବୋଝରେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖ କ୍ରମେ କଳା ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା ବୋଲି ଲୋକକଥାରେ କୁହାଯାଏ।

ଯେଉଁଦିନ କୃଷ୍ଣ ଫେରିଲେ

ବହୁ ସମୟ ପରେ, କଂସ ବଧ ଓ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ଶେଷ କରି କୃଷ୍ଣ ମା’ଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପାଇଁ ଫେରିଲେ। କିନ୍ତୁ ମା’ଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ବଦଳରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ। କୃଷ୍ଣ ପଚାରିଲେ, “ମା’, ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ କାହିଁକି?” ଯଶୋଦା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କଲେ। ତୁମେ ଆଉ ନ ଫେରିବାରୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଉପହାସ କଲେ। ତୁମ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ମୁଁ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଛି, ସେଥିପାଇଁ ମୋ ମୁହଁ କଳା ପଡ଼ିଯାଇଛି।” ସେହି କଥା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଇଥିଲା।

ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି

ନିଜ ପାଇଁ ମା’ଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଲା ବୋଲି ଭାବି କୃଷ୍ଣ ବିଚଳିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଏକ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମା’, ଏହି ଯୁଗରେ ମୋ ଯୋଗୁଁ ତୁମ ମୁହଁ କଳା ପଡ଼ିଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ ରୂପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି, ସେହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ମୁଁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିବି। କେବଳ ମୋ ମୁଖ କଳା ରହିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସାରା ବିଶ୍ୱ ଜାଣିବ ଯେ ସେହି ଦୁଃଖ ତୁମର ନୁହେଁ, ବରଂ ମୋର ଥିଲା।” ଭକ୍ତମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ପୁରୀରେ ଜଗନ୍ନାଥ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ସେହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖ କଳା ବର୍ଣ୍ଣର, ଯାହା ମା’ଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅର ଭଲପାଇବାର ଏକ ଅନନ୍ତ ପ୍ରତୀକ।

ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଏହି କଳା ମୁଖ କେବଳ ଏକ କଳାକୃତି କିମ୍ବା କାଠ ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି କରୁଣା, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅନୁତାପ। ଏହା ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ମାରକ ଯେ ପ୍ରଭୁ ନିଜର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ହୁଏତ ସେଥିପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ‘କଳିଆ ସାଆନ୍ତ’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି ସେହି କଳା ଠାକୁର, ଯିଏ ସଦା ହସହସ ମୁଖରେ ସଂସାରର ଦୁଃଖକୁ ବହନ କରନ୍ତି।

ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ମୁଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଏହି ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ କାହାଣୀ ମିଳେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକକଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ଏହାକୁ ଲୋକକଥା କୁହନ୍ତୁ କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱାସ, ଏହି କାହାଣୀ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ କାରଣ ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ତାକୁ ଦର୍ଶାଏ ଜଣେ ଏପରି ଭଗବାନ ଯିଏ ଦୂରରେ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ସ୍ନେହ, ପରିବାର ଏବଂ କରୁଣାର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ମାନବୀୟ ଭାବନାରେ ଭରା। ପ୍ରତିବର୍ଷ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଦେଖିବାକୁ ଏକାଠି ହେଉଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ସେହି ରହସ୍ୟମୟ କଳା ମୁଖ ସାମ୍ନାରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖ ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ସେହି ପୁଅର ମୁଖ, ଯିଏ ନିଜ ମା’ଙ୍କ ଦୁଃଖର ବୋଝକୁ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ବହନ କରିବାକୁ ବାଛି ନେଇଥିଲେ।