ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ କିଏ କରୁଥିଲେ ଭାରତ ଶାସନ? ଜାଣନ୍ତୁ ସେତେବେଳର ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି

First King of India: ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ପ୍ରଥମ ଏଭଳି ଜଣେ ଶାସକ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗକୁ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାସନ ଅଧୀନରେ ଏକଜୁଟ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୨୨ ରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ରଣନୀତି ବଳରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତରେ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତେବେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ଛୋଟ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ତଥା ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲା।

୧୬ଟି ମହାଜନପଦରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତ

ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ୧୬ଟି ପ୍ରମୁଖ ରାଜ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଇତିହାସରେ ‘ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଗଣରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ସେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଭାରତ ଭୂଖଣ୍ଡ ଉପରେ କୌଣସି ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲା। ସବୁ ରାଜ୍ୟ ନିଜ ନିଜର ସୀମା ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।

ଶାସନର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଣାଳୀ

ସେହି ସମୟରେ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ରାଜତନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ରାଜାଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳୁଥିଲା। ମଗଧ, କୋଶଳ ଏବଂ ବତ୍ସ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଣାଳୀଟି ଥିଲା ଗଣରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆଦିବାସୀ ନେତା କିମ୍ବା ବରିଷ୍ଠ ନେତାମାନଙ୍କ ପରିଷଦ ଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବେ ନିଆଯାଉଥିଲା। ବଜ୍ଜୀ ଏବଂ ମଲ୍ଲ ଭଳି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା।

ଗ୍ରୀକ୍ ବୀର ସିକନ୍ଦରଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ସୀମା

କୌଣସି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସତ୍ତା ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କନ୍ଦଳ ଯୋଗୁଁ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ଖୁବ୍ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା, ଯାହା ବିଦେଶୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀଙ୍କୁ ସହଜ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଏକତାର ଅଭାବର ଫାଇଦା ନେଇ ଗ୍ରୀକ୍ ଶାସକ ମାସିଡୋନିଆର ସିକନ୍ଦର ମହାନ (Alexander the Great) ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ସେଠାକାର ଅନେକ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟକୁ ପରାସ୍ତ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପଦାରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା।

ନନ୍ଦ ବଂଶର ଶେଷ ଏବଂ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା

ସେହି ସମୟରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ ମଗଧ ଉପରେ ନନ୍ଦ ବଂଶର ରାଜା ‘ଧନାନନ୍ଦ’ଙ୍କ ଶାସନ ଚାଲିଥିଲା। ଇତିହାସ ଅନୁସାରେ, ଧନାନନ୍ଦ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଓ ଅଲୋକପ୍ରିୟ ଶାସକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କଠୋର ଟ୍ୟାକ୍ସ ବା କର ନୀତି ଯୋଗୁଁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ ଅସନ୍ତୋଷ ଥିଲା। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ ଏହି ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ବିପଦ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ।

ଏହା ପରେ ଚାଣକ୍ୟଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଗଠନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ମଗଧର ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଶାସକ ଧନାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରି ମଗଧ ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କଲେ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଗ୍ରୀକ୍ ସେନାପତି ସେଲ୍ୟୁକସ ପ୍ରଥମ ନିକେଟର (Seleucus I Nicator) ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରାସ୍ତ କରି ନିଜ ବୀରତ୍ୱର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲେ।