ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଉପବାସ, ବଙ୍ଗଳାରେ ନନ୍‌ଭେଜ୍! ନବରାତ୍ରିରେ ମାଛ-ମାଂସ କାହିଁକି ଖାଆନ୍ତି ବଙ୍ଗାଳୀ

କୋଲକାତା: ନବରାତ୍ରି ଆସିଲେ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭକ୍ତମାନେ ଉପବାସ କରନ୍ତି। ପିଆଜ-ରସୁଣଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଚିତ୍ର ଅନେକଟା ଭିନ୍ନ। ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ କେତେକ ବଙ୍ଗାଳୀ ପରିବାରରେ ମାଛ, ମାଂସ ଭଳି ଆମିଷ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ଏହାକୁ ନେଇ ପ୍ରାୟ ସମୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ଓ ବିତର୍କ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ନିକଟରେ ହାୱଡ଼ାରେ ଏକ କଥା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସମୟରେ ବାଗେଶ୍ୱର ବାବା ଧୀରେନ୍ଦ୍ର କୃଷ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ଆମିଷ ନଖାଇବାକୁ ଅପିଲ୍ କରିବା ପରେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୁଣି ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଛି। ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ବଙ୍ଗଳାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ମାଛ-ମାଂସ ଖାଇବାର ପରମ୍ପରା କାହିଁକି ରହିଛି?

ଝିଅ ଭାବେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ମା’ ଦୁର୍ଗା: ବଙ୍ଗାଳୀ ସମାଜରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ବଡ଼ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବ। ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ମା’ ଦୁର୍ଗା ଏହି କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ନିଜ ବାପାଘରକୁ ଝିଅ ଭାବେ ଆସନ୍ତି।

ଘରକୁ ଝିଅ ଆସିଲେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନପସନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ସେହିପରି ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ପରମ୍ପରା କେତେକ ବଙ୍ଗାଳୀ ପରିବାରରେ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଭୋଜନକୁ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ଓ ସମ୍ମାନ ପ୍ରକାଶର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାରେ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଖାଦ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଉତ୍ତର ଭାରତର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ, ଅହିଂସା ଓ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଭକ୍ତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

ଅନ୍ୟପଟେ ବଙ୍ଗାଳରେ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି। ଶାକ୍ତ ଉପାସନାରେ ଦେବୀ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରାଯାଏ। ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୋଗ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣର ଚଳନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପରିବାର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

କାଳୀ ପୂଜା ଓ ପଶୁବଳିର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା: ବଙ୍ଗଳାର କିଛି ଶାକ୍ତ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାରେ ପଶୁବଳିର ଐତିହାସିକ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପଶୁବଳିର ପ୍ରଥା ରହିଛି। ତେବେ ଏହି ପରମ୍ପରା ସମଗ୍ର ବଙ୍ଗାଳରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁର୍ଗାପୂଜାରେ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଏହାକୁ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମଣିଷର ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଭଳି ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ସମୟ ସହିତ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପଶୁବଳିର ବଦଳରେ କଖାରୁ, ଆଖୁ କିମ୍ବା ନଡ଼ିଆ ଭଳି ଜିନିଷ ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବଳି ଦିଆଯାଉଛି।

ବଙ୍ଗାଳୀଙ୍କ ଥାଳିରେ ମାଛର ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱ କାହିଁକି: ବଙ୍ଗଳାର ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ସେଠାକାର ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିବେଶ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ମାଛ ଏଠାକାର ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ।

ବଙ୍ଗାଳୀ ସଂସ୍କୃତିରେ ମାଛକୁ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶୁଭତା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଉର୍ବରତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାଛର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିବାରୁ ପୂଜାପର୍ବର ଖାଦ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।

ସବୁ ବଙ୍ଗାଳୀ ପରିବାରରେ ନନଭେଜ୍ ହୁଏନି: ତେବେ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଜରୁରୀ- ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ସବୁ ବଙ୍ଗାଳୀ ପରିବାରରେ ନନ୍‌ଭେଜ୍ ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରିବାର, ଅଞ୍ଚଳ, ମନ୍ଦିର ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଭୋଗର ନିୟମ ବଦଳିଥାଏ।

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଖିଚୁଡ଼ି, ଲାବଡ଼ା, ଫଳ ଓ ମିଠା ଭଳି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଆଉ କେତେକ ପରିବାର କିମ୍ବା ପରମ୍ପରାରେ ମାଛ ଭଳି ଆମିଷ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ତେଣୁ ବଙ୍ଗଳାରେ ନବରାତ୍ରି କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ନନ୍‌ଭେଜ୍ ଖାଇବାକୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ନିୟମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ପଛରେ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ବଙ୍ଗାଳର ଦୀର୍ଘ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।